Nederlands schetsboek uit 1990 legt Curaçao vast vóór sloop en restauraties
WILLEMSTAD – Toen de Nederlandse kunstenares Ariën van Waterland in 1990 door Willemstad trok, tekende ze wat ze voor zich zag: gevels, straten en monumentale panden. Meer dan drie decennia later heeft haar Curaçaose schetsboek een onverwachte historische waarde gekregen.
Een van de gebouwen die zij vastlegde, De Vijf Zinnen in Scharloo, bestaat niet meer. Bij een ander pand noteerde zij dat een restauratie op handen was. Haar tekeningen zijn daarmee niet alleen kunst, maar ook getuigenissen van een stad op een kantelpunt.
Ariën van Waterland was het pseudoniem van Adriane Mulder (1934-2017). De Amsterdamse verhuisde eind jaren zestig naar Edam en ontwikkelde zich daar tot tekenaar en schilder van portretten, landschappen en vooral stads- en dorpsgezichten.
Dat laatste deed zij niet alleen uit esthetische belangstelling. In haar in 1978 verschenen boek Ergens in Noord-Holland, met meer dan zeventig tekeningen, klinkt ook bezorgdheid door over wat door modernisering en sloop verloren ging. Volgens een beschrijving van haar werk was het geregeld een kwestie van tekenen voordat de slopershamer kwam. Van Waterland vond dat te veel karakteristieke bebouwing verdween en hoopte met haar tekeningen ook bestuurders en architecten bewuster te maken van de waarde van het bestaande landschap.
Dat maakt haar bezoek aan Curaçao in 1990 achteraf extra bijzonder.
De Vijf Zinnen
Een van de gebouwen die Van Waterland tekende was De Vijf Zinnen, het monumentale complex aan de Scharlooweg. Op historische foto’s is nog te zien hoe het pand met zijn karakteristieke gevels deel uitmaakte van het gezicht van Scharloo.
Toen Van Waterland haar schets maakte, kon ze niet weten welke geschiedenis het gebouw nog te wachten stond.
Scharloo Central Properties kocht het perceel met De Vijf Zinnen in 1997. Het gebouw was toen aangemerkt als beschermd monument. Op 28 mei 1999 brak brand uit, waarbij in ieder geval het dak verloren ging. Kort daarna liet de directeur van de eigenaar ook de resterende muren en de monumentale trappartij slopen.
Daarvoor was geen sloopvergunning verleend.
De directeur werd later strafrechtelijk veroordeeld tot een voorwaardelijke geldboete van 15.000 Antilliaanse gulden.
Daarmee was de geschiedenis van De Vijf Zinnen echter nog niet voorbij.
Stichting Monumentenzorg Curaçao vond dat het verloren monument moest worden herbouwd en begon een juridische procedure tegen de eigenaar. In 2004 gaf het Gerecht Monumentenzorg aanvankelijk gelijk. Het Gemeenschappelijk Hof vernietigde dat oordeel een jaar later.
De zaak belandde uiteindelijk bij de Hoge Raad in Nederland. Die verwierp in 2007 het cassatieberoep van Monumentenzorg. De kern van het juridische probleem was dat de schadevordering gebaseerd was op de illegale sloop van wat na de brand nog overeind stond. Monumentenzorg had de eigenaar niet aansprakelijk gesteld voor de brand zelf. Daarom kon volgens de Hoge Raad niet via die route volledige reconstructie van het oorspronkelijke gebouw worden afgedwongen.
De Vijf Zinnen kwam niet terug.
Van Waterlands tekening kreeg daarmee een betekenis die veel van haar Noord-Hollandse werk eveneens heeft: ze legde iets vast dat later uit het straatbeeld zou verdwijnen.
Een aantekening aan het Van Walbeeckplein
Maar juist een kleine handgeschreven notitie elders in het Curaçaose schetsboek laat zien waarom zo’n verzameling voor historici interessant kan zijn.
Van Waterland tekende ook bebouwing aan het Johan van Walbeeckplein in Pietermaai. Bij nummer 18 noteerde zij dat het pand in februari 1991 gerestaureerd zou worden.
Dat lijkt een terloopse mededeling. Meer dan 35 jaar later is het echter een klein historisch spoor.
Het pand Johan van Walbeeckplein 18-19 bestaat nog steeds. Het dateert uit het laatste kwart van de negentiende eeuw en heeft een neoclassicistisch geïnspireerde voorgevel met fronton, zuilen en een houten balkon. In 1994 werd het officieel opgenomen in het register van beschermde monumenten.
In de huidige documentatie van Stichting Monumentenfonds Curaçao wordt daarnaast een grote restauratie van 2018 tot 2019 vermeld.
Of de door Van Waterland aangekondigde restauratie van februari 1991 daadwerkelijk is uitgevoerd en wat die precies omvatte, blijkt niet direct uit de huidige online monumentenregistraties. Precies daarin zit de historische waarde van haar notitie: het schetsboek kan informatie bevatten over restauratieplannen, eigenaars en veranderingen in Willemstad die in officiële digitale bronnen nauwelijks of helemaal niet terug te vinden zijn.
Tekenen als archiveren
Een schets is natuurlijk geen bouwkundige opname. Een kunstenaar kiest, vereenvoudigt en interpreteert.
Maar juist stadsgezichten kunnen voor erfgoedonderzoek van grote waarde zijn. Ze laten details zien die op officiële foto’s ontbreken, tonen gebouwen in hun omgeving en leggen soms ook vast wat de tekenaar ter plaatse hoorde.
Bij Van Waterland komt daar nog iets bij. Haar belangstelling voor verdwijnend erfgoed was geen toevalligheid. Ook in Nederland koos ze bewust gebouwen en landschappen die onder druk stonden.
Haar Curaçaose schetsboek kan daarom gelezen worden als meer dan een vakantieherinnering.
Het is een persoonlijke inventarisatie van Willemstad in 1990, zeven jaar voordat de historische binnenstad op de UNESCO-Werelderfgoedlijst kwam en in een periode waarin restauratie, verval, economische ontwikkeling en monumentenzorg voortdurend met elkaar botsten.
Van een kelder in Edam naar Curaçaos erfgoed
Na haar overlijden in 2017 liet Van Waterland honderden werken achter. In 2018 werd in Edam een overzichtstentoonstelling georganiseerd. Destijds werd gemeld dat ongeveer 350 tekeningen en schilderijen uit haar nalatenschap in mappen in de kelders van het Edams Museum waren bewaard. Daaronder bevonden zich portretten, landschappen en stadsgezichten uit verschillende delen van de wereld.
Ook het Curaçaose schetsboek kwam in die periode bij het Edams Museum terecht.
Daarmee ligt in Noord-Holland een kleine visuele tijdcapsule van Curaçao.
De foto’s van het Archivo Nashonal Kòrsou geven daar nog een extra dimensie aan. Een opname uit 1954 van Johan van Walbeeckplein 17, 18, 20, 21 en 22 laat zien hoe het ensemble er tientallen jaren vóór Van Waterlands bezoek uitzag. De foto van De Vijf Zinnen uit de collectie van Fred Fischer toont een gebouw dat inmiddels alleen nog via foto’s, tekeningen en archiefstukken kan worden teruggehaald.
Zet je die beelden naast Van Waterlands schetsen, dan ontstaat een tijdlijn: 1954, 1990 en nu.
En daarmee wordt het schetsboek ineens meer dan de nalatenschap van een Nederlandse kunstenares.
Het vertelt ook iets over Curaçao zelf: over wat Willemstad heeft weten te behouden, wat is gerestaureerd en wat ondanks monumentenbescherming voorgoed uit het stadsbeeld is verdwenen.
De tekening van De Vijf Zinnen is daarvan misschien het meest indringende voorbeeld.
Van Waterland tekende een huis.
Achteraf tekende ze ook een herinnering aan iets dat Curaçao zou verliezen.
